روشنفكريهاى افراطى خليفهء دوم يكى از كسانى كه به قول امروزيها در مسائل اسلامى ، روشنفكرى به خرج مىداد و كار اين روشنفكرى او به حد افراط رسيده بود خليفهء دوم است . خليفهء دوم به اصطلاح خيلى روشنفكرمآبانه كار مىكرد اما تندروىهايى كرد . مثلًا يك جا پيغمبر دستور داده بود و او مىگفت : اين موضوع فقط براى پيغمبر و زمان خودش بود ولى زمان ما تغيير كرده است و ما اين را عوض مىكنيم . البته ممكن است يك نفر شيعه با احساسات ضد خليفه‌اى كه دارد ، اين را به حساب تعمد و ضربه زدن‌هاى عمدى بگذارد ، بگويد فقط مقصودش مخالفت با پيغمبر بوده است . ولى اگر نخواهيم اين‌جور بگوييم ، طورى بگوييم كه براى طرفداران خليفه هم قابل قبول باشد ، بايد بگوييم كه اينها خطاها و اشتباهاتى است كه از او سر زده است . مثلًا در اذان ، فصول اذان را خود پيغمبر اكرم دستور و تعيين فرموده است . يكى از آن فصول حَىَّ عَلى خَيْرِ الْعَمَل است . معنى اين فصل اين است : رو بياور به بهترين اعمال كه نماز است . زمان خلافت عمر مىرسد ، زمانى كه دنياى اسلام عجيب نيازمند به جهاد است و مسلمين در مقابل خود دو جبههء بسيار بزرگ دارند : يكى ايران و ديگرى روم كه مقتدرترين كشورهاى روى زمين هستند ، با توجه به عدهء مسلمانها كه بيش از چهل پنجاه هزارنفر نبودند و يك دفعه با تمام دنيا اعلان جنگ داده‌اند . مثل اين است كه يك كشورى مثل ايران يك تحولى در آن به وجود بيايد و با دو مملكت بزرگ دنيا يعنى آمريكا و شوروى اعلان جنگ بدهد كه در واقع اعلان جنگ با دنياست . روى همين حساب است كه مورخين اروپايى اتفاق كلمه دارند كه اگر نيروى عظيم ايمان در اين مردم نبود ، چنين چيزى محال بود . هرچه باشد اين يك امرى است شبيه به اعجاز ولى اعجاز ايمان . در آن عصر احتياج مسلمانها به سرباز و سربازى خيلى زياد بود و مىبايست روحيهء سربازها قوى باشد و اعتقاد داشته باشند و جهاد را اصلى لازم و واجب بدانند . فكرى در دماغ خليفه پيدا شد ، گفت : حَىَّ عَلى خَيْرِ الْعَمَل را از اذان برداريد ، چون به روحيهء سربازى ضربه مىزند . وقتى كه فرياد برآوريد كه روى به نماز بياوريد چون نماز بهترين اعمال است ، ديگر سرباز فكر مىكند كه نماز از جهاد بهتر است ، هميشه در فكر نماز خواندن است و از جهاد اعراض مىكند . لذا گفت اين را برداريد و بجاى آن بگوييد : الصَّلوةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْم نماز از خوابيدن بهتر است ، تا